Монголын мэргэжлийн боловсрол “Диплом төвтэй” загвараас “Ур чадвар төвт” тогтолцоо руу

Монгол Улсын боловсролын тогтолцоо 2024 оноос эхлэн хөгжлийн шинэ шатандаа шилжсэнийг салбарынхан л мэдсэн болохоос олон нийт төдийлөн анзаараагүй байх. Монголын боловсролын тогтолцооны шилжилт бодлогын болон салбарын хүрээнд явагдаж, “Диплом төвтэй” загвараас “Ур чадвар төвтэй” хосмог тогтолцоо руу орж байгаа нь түүхэн шинэчлэл юм. Энэ шилжилтийг хамрах хүрээ, санхүүжилтээр нь “Үр дүнд суурилсан санхүүжилт” болон “Насан туршийн боловсролын уян хатан тогтолцоо” гэж тодорхойлж болно.

Боловсролын тогтолцооны шинэчлэлийн тулгуур нь 2023 оны долоодугаар сард УИХ-аас баталж, 2024 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс хэрэгжиж эхэлсэн Боловсролын шинэ багц хууль юм.

Боловсролын багц хуульд цаг үеийн шаардлага, олон улсын хөгжлийн чиг хандлага, техник технологийн дэвшилтэй нийцүүлэн тусгасан заалтууд, тэдгээрийн хэрэгжилтээс танилцуулбал:

• Насан туршийн боловсрол (Lifelong Learning): 2024 оноос эхлэн боловсролыг зөвхөн дипломоор бус, хүний амьдралын туршид олж авсан ур чадварыг үнэлэх тогтолцоо руу шилжсэн. Энэ нь таны судалж буй Өмнөх мэдлэгийг үнэлэх (RPL) зарчмын хууль ёсны үндэслэл болно.
• Гүйцэтгэлийн үнэлгээ: Их, дээд сургуулиудын санхүүжилт болон багш нарын үнэлгээ нь зөвхөн оюутны тоогоор биш, сургалтын чанар, үйлдвэрлэлтэй хэрхэн уялдаж байгаагаар (Хосмог сургалтын үр дүн) хэмжигддэг болсон. Энэ нь Монголын боловсролын чанарын удирдлагыг шинэ шатанд гаргасан.
• Кредит шилжүүлэх (Credit transfer): Монголын их сургуулиуд хоорондоо кредитээ харилцан хүлээн зөвшөөрөх “Дундах зээлийн сан”-гийн тогтолцоо 2025 оноос идэвхжиж байна. Энэ нь “Шаталсан сургалт”-ын механизмыг дэмжих шинжлэх ухааны үндэслэлийг бий болгож байна.

Үндэсний статистикийн хороо болон БШУЯ-ны мэдээллээр 2024-2025 оны хичээлийн жилд Монгол Улсад 60 гаруй их, дээд сургуульд 145,000 орчим оюутан суралцаж байна. Үүнээс орой, эчнээ болон зайн сургалтаар суралцагчдын эзлэх хувь сүүлийн 2 жилд 12%-иар өссөн нь боловсролын хэрэгцээ уян хатан хэлбэр рүү шилжиж буйг баталж байна.

Тэр дундаа орой, эчнээ сургалтын хэрэгцээ өсөж байгаа үзүүлэлтийг өөрийн салбарын өнцгөөс ажиглан дүгнэхэд, хоол үйлдвэрлэлийн салбарын мэргэжилтнүүдийн өмнөх мэдлэгийг баталгаажуулах (RPL), ажлын байран дээрх сургалтыг дэмжих нийгмийн бодит шаардлага байгааг нотолно.

БШУЯ-ны 2024-2028 оны стратеги төлөвлөгөөнд “Ажлын байран дээрх сургалт” болон “Кредит шилжүүлэх” журмыг шинэчилсэн нь суралцагчийн судалж буй хосмог сургалтыг (Dual System) эрх зүйн хувьд дэмжсэн шийдвэр юм. Ялангуяа Боловсролын сайдын 2026 оны А/51 дүгээр тушаал зэрэг эрх зүйн баримтуудад оюутны сурлагын чанар (GPA 2.8+) болон нийгмийн хариуцлагыг уялдуулахыг зохицуулсан нь боловсролын салбарын стандарт дээшлэхэд эерэг нөлөө үзүүлжээ.

Тогтолцооны өөрчлөлтийг дэмжих бодлогын хүрээнд 2024 оноос хойш Монголын боловсролын түүхэнд “Цахим шилжилт” (Digital Transformation) хамгийн хүчтэй явагдаж буй. Тэрхүү шилжилтийн бодит үр дүн бол Medle.mn платформ юм. Энэхүү платформыг хөгжүүлж, Ерөнхий болон дээд боловсролын агуулгыг цахимжуулснаар зайнаас суралцах боломж түүхэн дээд түвшинд хүрч, хосмог сургалтын хүртээмжийг өргөжүүлжээ.

Монгол Улсад мэргэжлийн боловсролын сургалтыг албан болон албан бус сургалтын байгууллагууд эрхлэн явуулдаг. Албан сургалтын хөтөлбөрийг Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төвүүд (МСҮТ), политехник коллежууд болон зарим их, дээд сургуулиуд хэрэгжүүлдэг.

Манай улсын хэмжээнд 2022-2023 оны хичээлийн жилд 76 мэргэжлийн сургалт-үйлдвэрлэлийн төв, политехник коллеж сургалтын үйл ажиллагаа явуулж байна.

2026 оны эхний байдлаар техникийн болон мэргэжлийн боловсрол, сургалтын 70 байгууллага үйл ажиллагаа явуулж буйгаас 42 буюу 60 хувь нь төрийн өмчийн, 28 буюу 40 хувь нь хувийн өмчийнх байна. Тэдгээрт 41584 суралцагч суралцаж байгаа бөгөөд 66 хувь нь эрэгтэй суралцагч байгаа юм.

Албан сургалт, үйлдвэрлэлийн байгууллагууд нь мэргэжлийн сургалт, мэргэжлийн болон техникийн боловсрол олгох үндсэн хөтөлбөрөөс гадна тодорхой хэмжээгээр академик сургалтын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байна. Тэдгээрийн зэрэгцээ бүртгэлтэй мэргэжлийн боловсролын сургалтын төвүүдээс ур чадвар олгох, богино хугацааны модулийн сургалтуудыг зохион байгуулдаг.

Техникийн болон мэргэжлийн боловсрол, сургалтын байгууллагад суралцагчдын мэргэжлийн болон сургалтын чиглэлийг шинжилж үзвэл сонирхолтой дүр зураг харагдана. Тодруулбал, нийт суралцагсдын 35324 (85 хувь) нь мэргэжлийн боловсрол, 5670 (14 хувь) нь техникийн боловсрол эзэмшихээр суралцаж байгаа юм.

Мэргэжлийн чиглэлээр нь ангилбал Барилга (57 хувь), Үйлчилгээ (22 хувь), Соёл, урлаг (7 хувь) тэргүүлж байгаа бөгөөд уул уурхай, эрчим хүч, тээвэр, аж үйлдвэр зэрэг эдийн засгийн хөгжилд онцгой үүрэгтэй салбаруудын мэргэжлийн хүний нөөц ойрын ирээдүйд хомсдолтой хэвээр байх дүр зураг бууж байна. Монгол орны байгаль, газарзүйн онцлогтой уялдаатай уламжлалт салбар болох Хөдөө аж ахуйн чиглэлээр гэхэд мэргэжлийн боловсрол, сургалтын байгууллагад суралцагсдын 5,5 хувь суралцаж байгаа нь тун чамлалттай үзүүлэлт билээ.

Иймд эн тэргүүнд техникийн болон мэргэжлийн боловсролын байгууллагад суралцагсдыг дэмжих, санхүүгийн хөшүүргээр татах бодлого зайлшгүй шаардлагатай байгаа юм.

Түүнчлэн мэргэжлийн боловсрол, сургалтын үйлчилгээг эдийн засгийн эрэлт хэрэгцээнд нийцүүлж, төгсөгчдийн ур чадварын түвшинг сайжруулах тал дээр онцгойлон анхаарах нь бодлого боловсруулагчдын болон сургалтын байгууллагуудын эн тэргүүний зорилт мөн. Ялангуяа техник, технологийн дэвшил, дижитал шилжилтийн өнөө үед суралцагсад хаанаас ч онолоо үзэж, ажлын байран дээрээ практик кредитээр цуглуулах боломжтой болсон нь боловсролын байгууллагуудын хувьд том боломж, хөгжлийн шинэ гарц билээ. Энэхүү боломжийг ашиглахгүй бол хүчтэй хөгжиж, хөдөлмөрийн зах зээлд жинтэй нөлөөлөх магадлалтай байгаа хиймэл оюун ухааны түрэлт Монголын техникийн болон мэргэжлийн боловсролын байгууллагуудад тэсэн үлдэх, цаашлаад оршин тогтнох сорилтыг тулгаж болзошгүй байна. Энэ нь суралцагсдаас гадна сургалтын байгууллагуудаас тасралтгүй хөгжиж, насан турш суралцахыг шаардаж байна.
Байгууллагын суралцахуйн үйл явцыг тогтолцоогоор нь харвал, байгууллагын соёл, хараат бус бие даасан байдал, сургалтын хөтөлбөрийн агуулга, эзэмшүүлэх ур чадварын баталгаажилтаар хэмжигдэх бөгөөд энэ нь чанарын удирдлага, хүний нөөцийн шинэ түвшинд гарахыг шаардаж байгаа юм.

Монголын техникийн болон мэргэжлийн боловсрол “Диплом төвтэй” загвараас “Ур чадвар төвт” тогтолцоо руу шилжихэд бодлогын зорилгоос илүү бодит хэрэгжүүлэлт, түүнийг цаг тухайд нь үнэлэн, сайжруулах явдал чухал байна.

Б.Байгалмаа /Техник, технологийн Политехник коллеж/