НҮДЭНД ХАРАГДАХ АРВАН САЯ

Сар шинийн баяр хэдхэн хоногийн дараа болно. Жилдээ ганц тохиох үндэсний баяраа гайгүйхэн тэмдэглэчих юмсан гэсэн бодол монгол хүн бүрт бий. Баяр баярын дотроос хамгийн сайхан хэрнээ хамгийн зардалтай ч баяр гэж хэлж болно. Ахмадуудын хувь энэ баяр бүр ч гүн хүндэтгэлтэй, ёс төртэй. Ирж золгох хүмүүс ихтэй байхаас гадна тэр хэрээр гарыг нь цайлгачихсан гээд хэрэндээ дажгүй бэлэг бэлдцгээдэг. Гэвч эдийн засгийн нөхцөл, инфляц, үнийн хөөрөгдөл энэ жил тэднийг улам сандаргаж байна. Бэлэн мөнгөтэй хүн ховор болжээ гэх яриа хөөрөө ч их сонсогдоно. Яг ийм тулсан, сандарсан өдрүүдэд ЗГХЭГ-ын дарга С.Бямбацогт “Худгаа ч, овоогоо ч, овоолгоо ч авна, ахиухан өгөөжийг ард түмэндээ авчирна. Сар шинийн өмнө баяртай мэдээ удахгүй дуулгана аа” гэв. Машин дотроо хийсэн энэхүү бичлэгийг (02.06) асар олон хүн үзэж, ихэнх нь “зөв” гэж хариу коммент бичжээ. Яг энэ өдөр Ерөнхий сайд Г.Занданшатар Шүүхийн шийдвэрийн гүйцэтгэх албаныхантай уулзалт хийж, баялгийн хулгайн төлбөр барагдуулалтыг шуурхайл гэчихээд Өмнийн говийг зорив. Тавантолгой дээр ажиллав. Монголчуудад ногдол ашиг өгдөг “Эрдэнэс Тавантолгой” компани Баяжуулах үйлдвэрийн тээврийн конвейерээ асаав.

Эдгээр үйл явцыг ажигласан монголчууды хүлээлт улам өндөрсөв. Монголчууд төрөөсөө нэг тийм халамж хүлээсэн улс болоод их уджээ. Халамжийн төр бий болсноос хойш эрх баригчдын зүгээс өгөх сайхан амлалт бүрийг хүлээдэг, түүнд найддаг зуршилтай болсон гэж хэлж болно. 2019 оны Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр “байгалийн баялгийн дийлэнх үр өгөөж ард түмэнд ногдох” зарчмыг бий болгосон. Дийлэнх үр өгөөж гэдгийг талаас илүү гэж хийсвэрээр ойлгож ирсэн ч оновчтой аргачлалаар тодорхойлолгүй өнөөдрийг хүрсэн нь үнэн. Баялгийн санг арвижуулах үндсэн суурь заалтын дагуу гадаадын хөрөнгө оруулагч “ОРАНО”-тай хийсэн Ураны гэрээнээс олох ашгийн 50+1 буюу 50-иас илүү хувийг монголын ард түмэн хүртэхээр зохицуулсан.2028 оноос буюу уурхай ашиглалтад орж тусгай АМНАТ авснаар иргэдийн хуримтлалын данс руу ногдол ашиг шилжих хүлээлттэй.

Ураны гэрээний бодит үр өгөөж ирээгүй байна. Уурхай нь ашиглалтад ороогүй, орлоо гэхэд маш бага хэмжээгээр олборлолт явагдах болохоор өгөөжийг ихээр хүртэх цаг ирээгүй байна. Тэгвэл сая Засгийн газар гаднын хөрөнгө оруулагчидтай биш дотоодын, бүр тодруулбал үндэсний компаниудтай ураны гэрээний өгөөжөөр стратегийн ордуудын (“Ачит Ихт”, “Энержи ресурс”, “Хангад Эксплорейшн”, “Өсөх зоос” ХХК) өгөөжийн 60 хувийг Үндэсний баялгийн санд хуримтлуулах хэлцэлд урьдчилсан тохироо хийж, талууд гарын үсгээ зурцгаалаа. Ард түмэндээ танилцуулсан баярт мэдээ энэ байв. Араас нь “Цагаан сараар бэлэн мөнгө тараахгүй” гэж С.Бямбацогт дарга сэтгүүлчид асуугаагүй байхад хариулт өгөв. Бэлэн мөнгө юм уу, ногдол ашгийг далдхан харуулдаж суусан иргэд байсныг үгүйсгэхгүй ч тэдэнд яг өнөөдөр амьдралд нь шууд тусгалаа олох шийдвэрийг хүлээж байсан нь нууц биш.

Үндэсний баялгийн санг арвижуулах 60 хувийн өгөөжийг ТАТВАР, ТӨЛБӨР, ХУРААМЖ, НОГДОЛ АШИГ гэж тодорхойлж байгаа. Хэрэв энэ тодорхойлолт ӨГӨӨЖ юм бол баялаг бүтээгч аж ахуйн нэгжүүд ард түмэндээ тэрхүү баялгаасаа хуваалцаж, ногдол ашгаас бусдыг төрдөө тэрбум тэрбумаар нь өгсөөр ирсэн байна шүү дээ гэж дүгнэж болно. Энэ бол байгалийн баялгаас ард түмэндээ өгч ирсэн хэлбэр мөн биз дээ. Энэ ӨГӨӨЖ-ийн тооцоолол байна уу, энэ ӨГӨӨЖ-ийг төр засаг, эрх баригчид ард түмэндээ яагаад өдийг хүртэл бодитоор тодорхой ярьж, ойлгуулдаггүй, дарж нууцалдаг байсан юм бэ. MCS-ийн ТУЗ-ын дарга Ж.Оджаргалын хэлснээр аль эрт хэрүүл маргаандаа цэг биш юм гэхэд, таслал ч тавьж болохоор байсан юм биш үү?

2030 он гэхэд хүн бүр 10 сая төгрөгийн хуримтлалтай болж, ногдол ашгаа авна гэсэн тодорхой тоотой боллоо, монголчууд. Гарт баригдахгүй ч нүдэнд бол харагдаад л байна. Тэр мөнгийг зүүдэндээ ч барьж үзэж мэдэхээр байна.

“Эрдэнэс Монгол” нэгдэл 2024 онд “Хуримтлалын сан”-д нийт 500.5 тэрбум төгрөг, 2025 онд 412 тэрбум төгрөг буюу өссөн дүнгээр нийт 912 тэрбум төгрөг төвлөрүүлжээ. Энэхүү орлогын дийлэнхийг тус нэгдлийн бүрэлдэхүүний стратегийн зургаан ордод үйл ажиллагаа явуулж буй компани, үйлдвэрийн газрууд бүрдүүлсэн гэж мэдээлж байна. Тэнд мөнгө бүрдэж, хуримтлагдаж буй ч энд иргэдийн гар дээр мөнгө алга аа. Ажилгүй, орлогогүй иргэдийн тоо олширч, инфляц, өргөн хэрэглээний үнийн өсөлтөд дарамтлуулсан амьдрал дунд тэд ирээдүйн 10 сая төгрөгийн чимээг сонсож сууна.

Халамжийн төрөөс хөгжлийн төр үү шилжихийн тулд эдийн засгийн реформ хийх хэрэгтэй санааг эдийн засагчид хэлээд байгаа. Эдийн засгийн реформ хийж байж Хөгжлийн төр рүү шилжинэ. Тэгэхийн тулд эдийн засгийн салбараа чирдэг геологи, уул уурхайгаан хууль эрх зүйн орчныг оновчтой, дорвитой өөрчлөх, сайжруулах хэрэгтэй. Ядаж стратегийн ач холбогдол бүхий ордуудад 34, 50 хүртэл хувийг төр үнэ төлбөргүй эзэмшдэг “дээрмийн” заалтаа халж, АМНАТ-ын төлбөрөөр орлуулдаг систем бий болгох хэрэгтэй. Хөрөнгө оруулалт татдаг ганц салбар хайгуулаа унагачихсан. Өргөдлөөр хайгуул хийдэг тогтолцоог одоогийн Ашигт малтмалын хуульдаа суулгаж өгмөөр байна. Уул уурхай босоод ирвэл улсын эдийн засаг өндийгөөд ирнэ. Гол нь ажлын байр…цалин орлого. Дундаж давхрагын тэлэлт… Хувийн хэвшлийн тогтвортой үйл ажиллагаа…

Гонгорын Идэрхангай